Hafıza ve Gençlik programının dördüncü dönem katılımcılarından Doğan Kalak, Diyarbakır’ın Sur ilçesindeki Surp Giragos Kilisesi’nin restorasyon süreci ve toplumsal hafızadaki yeri üzerine kaleme aldı. Bu derleme yazısında Kalak, yapının iki farklı tarihsel kırılma anında aldığı zarar üzerinden kültürel mekânların politik süreçlerle nasıl iç içe geçtiğini tartışıyor. Yazı, 20. yüzyıl başında çan kulesinin yıktırılmasından 2015–2016 yıllarındaki çatışmalara uzanan süreci birlikte okuyarak, Surp Giragos’un yalnızca dini bir yapı değil; farklı dönemlerde yaşanan politik kırılmaların mekana nasıl yansıdığını gösteren somut bir örnek olduğunu ortaya koyuyor.
Restorasyon süreci bu bağlamda yalnızca mimari bir onarım olarak değil, silikleşmiş bir toplumsal hafızanın yeniden görünür hâle gelişi olarak değerlendiriliyor. Yazı ayrıca, Instagram ve Google harita platformları üzerinden yapılan dijital görünürlük analizini de tartışmaya dahil ederek, Surp Giragos’un fiziksel bir anıttan dijital çağda yeniden üretilen bir hafıza mekânına dönüşümünü inceliyor. Böylece yapı, tarihsel süreklilik, kamusal görünürlük ve dijital yeniden var oluş ekseninde ele alınarak, kültürel mirasın hem politik hem de sayısal boyutlarını birlikte düşünmeye davet ediyor.
Surp Giragos Kilisesi’nin restorasyonu, yapının kentsel ve toplumsal hafızadaki konumunu güçlendirerek Diyarbakır, Ortadoğu ve diasporadaki Ermeniler için yeni bir hatırlama ve hatırlatma alanı yaratmıştır. Restorasyon sürecinin kendisi ve sonrasında ortaya çıkan dönüşüm, kilisenin bulunduğu çevreyle kurduğu ilişki üzerinden incelenmiştir. Çan kulesinin tarihsel akıbeti, bölgedeki Ermeni toplumunun uzun yıllar boyunca maruz kaldığı baskılarla benzerlik gösterirken yapı, 2015–2016 çatışmalı dönemden etkilenerek toplumsal gerilimin fiziksel izlerini taşımaya devam etmiştir. Böylece bölgedeki katmanlı politik tarihin mekânsal formlara nasıl yansıdığı somut bir şekilde gözlemlenmiştir. Restorasyon sonrasında yapının etkisi dijital veriler üzerinden de değerlendirilmeye çalışılmıştır. Konumu kaç kişinin ziyaret ettiği, kaç kullanıcının bu mekândan fotoğraf veya video paylaştığı, bu içeriklerin izlenme oranları ve kilisenin genel dijital görünürlüğü incelenerek Surp Giragos’un güncel kültürel hafızadaki yeri daha geniş bir perspektiften ele alınmıştır.
Ortadoğu’nun binlerce yıllık çok kültürlü coğrafyasında dinlerin, dillerin ve kimliklerin birbirine karıştığı bir hafıza alanı vardır. Bu alan kimi zaman savaşlarla, kimi zaman göçlerle, kimi zaman da birlikte yaşama kültürünün incelikleriyle şekillenmiştir. Diyarbakır’ın Sur ilçesinde yer alan Surp Giragos Kilisesi, bu çok katmanlı hafızanın en güçlü tanıklarından biridir. Yalnızca bir ibadethane değil; toplumsal, kültürel ve mekânsal bir hafıza mekânı olarak Ortadoğu’nun tarihsel çeşitliliğini temsil eder.
Ortadoğu’da Hristiyanlığın kökleri derindir; ancak bölgedeki birçok Hristiyan yapısı yüzyıllar içinde siyasal dönüşümler, savaşlar ve göçlerle kaybolmuş ya da işlevini yitirmiştir. Bu nedenle Surp Giragos Kilisesi’nin ayakta kalışı yalnızca mimari bir varlığın korunması anlamına gelmez. Aynı zamanda Ortadoğu’da yüzyıllar boyunca bir arada yaşamış inanç topluluklarının varlığını temsil eder. Bölgedeki en büyük Ermeni kiliselerinden biri olarak Surp Giragos, çok inançlı ve çok kültürlü geçmişin canlı bir delili niteliğindedir.
Ermeni toplumu açısından Surp Giragos, sıradan bir ibadet mekânı olmanın ötesindedir. Diyarbakır ve çevresi tarihsel olarak önemli bir Ermeni nüfusuna ev sahipliği yapmış, zanaatkârlık, ticaret ve kültürel üretim açısından güçlü bir Ermeni varlığına sahne olmuştur. Kilise, bu topluluğun hem ruhani hem de sosyal merkeziydi. Kilise diaspora Ermenileri için de sembolik bir mekândır; geçmişiyle bağ kurmanın, kökleriyle yeniden temas etmenin somut bir aracıdır.
Bugün Surp Giragos’un yeniden ayağa kaldırılması, Diyarbakır’ın kültürel mirasına sahip çıkma iradesinin de bir göstergesidir. Kent belleğine geri kazandırılan bu yapı yalnızca bir tarihi eser değil; karşılaşmaların, hatırlamanın ve birlikte yaşam kültürünün mekânsal ifadesi olarak yeniden işlev kazanmıştır.
Surp Giragos Kilisesi, Ermeni kilise mimarisinin bölgesel yorumlarını yansıtan, aynı zamanda Diyarbakır kent dokusunun mimari karakteriyle bütünleşen özgün bir yapıdır. İlk inşa evreleri Orta Çağ’a uzanan yapı, 1880’lerde geçirdiği kapsamlı onarım ve yenileme süreciyle bugünkü görsel kimliğinin büyük bölümünü kazanmıştır. Bu dönüşüm hem Ermeni toplumunun o dönemki sosyal-dini dinamizmini hem de kentin mimari çeşitliliğini anlamak açısından önemlidir.
Surp Giragos, ölçek olarak yalnızca Anadolu’nun değil, aynı zamanda Ortadoğu’nun en büyük Ermeni kiliselerinden biri olmasıyla dikkat çeker. Plan şeması bazilikal düzende tasarlanmış olup geniş nef düzeni, yüksek tavanları ve ritmik kolon dizileri yapının iç mekân algısını belirler. Yedi nefli plan kurgusu, Ermeni kilise mimarisinde nadir görülen bir düzenlemeyi temsil eder. Doğu-batı ekseninde yerleştirilen apsis bölümü, litürjik düzen açısından geleneksel Ermeni kilise mimarisine uygunluk gösterir.
Giriş cephesinde kullanılan bazalt taş malzeme, Diyarbakır’ın yerel yapı geleneğiyle uyumlu bir tercih olup kente özgü taş işçiliğinin yapıya entegre edilmesini sağlamıştır. Yapı ayrıca mimari unsurların ölçülü bir sadelikle ele alındığı, fakat detaylardaki taş işçiliğinin yüksek zanaatkârlık düzeyiyle dikkat çektiği bir anlayışı yansıtır. Pandantiflerle geçilen kubbesiz, geniş açıklıklı iç mekân Ermeni kilise mimarisinin yerel yapı teknikleriyle uyumlu biçimde yorumlandığını gösterir.
Kilise, 1915 sonrasında cemaatin dramatik biçimde azalmasına bağlı olarak işlevini büyük ölçüde yitirmiş, zamanla yapının bakımının yapılamaması nedeniyle ciddi hasarlar meydana gelmiştir. 1960 ve 1980’lerdeki çeşitli yangınlar, çatının çökmesi ve iç mekânın büyük bölümünün tahribata uğraması yapının statik bütünlüğünü zayıflatmıştır. Sur İlçesi’nin 20. yüzyıl boyunca geçirdiği yoğun sosyoekonomik dönüşümler, yapı çevresindeki kentsel dokunun da bozulmasına yol açmıştır. 2000’li yıllara gelindiğinde Surp Giragos yalnızca fiziksel olarak değil, kültürel bir hafıza mekânı olarak da görünmezleşmiş durumdaydı.
Bu bağlamda restorasyonun başlaması hem yerel yönetimlerin hem de ulusal ve uluslararası Ermeni topluluğunun ortak girişimleriyle mümkün olmuştur. Restorasyon, bölgede uzun süre silikleşen Ermeni varlığının tarihsel izlerini kamusal alanda tekrar görünür kılarak kaybolmuş toplumsal hatırlamayı onarmayı amaçlamıştır.
Surp Giragos Kilisesi’nin çan kulesinin hikâyesi bölgedeki Ermeni varlığının tarihsel serüveniyle iç içe geçmiş; politik dönüşümlerin, kimlik müzakerelerinin ve merkezi otoritenin mekânsal stratejilerinin hem sembolik hem de somut izlerini taşımıştır. Bir yapı unsuru olarak çan kulesi, bir kimliğin kamusal alandaki görünürlüğünü işaret ettiği için zamanın politik atmosferinde bir mimari öğeden çok daha fazlasına dönüşmüştür. Bu nedenle yıkılışı bir taş yapının yok edilmesi değil, kamusal hafızanın biçimlendirilmesi girişimidir.
20. yüzyıl başında Ermeni toplumunun Anadolu’daki varlığı dramatik biçimde çözülürken mekânsal miras da bu süreçten bağımsız kalmamıştır. Devletin merkezileşme politikaları ve ulus inşası süreci, çokkültürlü şehirlerin fiziksel ve simgesel dokusunda görünmezleştirme stratejilerini de beraberinde getirmiştir. Bu bağlamda Surp Giragos’un çan kulesinin yıktırılması, dönemin hegemonik kültürel-politik ikliminde “fazla görünür” bulunan bir kimliğin kamusal alana bıraktığı izlerin silinmesi olarak işlev görmüştür.
Hikâyeyi anlamak için sadece yapının kendisine değil, dönemin geniş bağlamına bakmak gerekir: merkezi otoritenin homojenleştirici politikaları, gayrimüslim unsurların kamusal görünürlüğünü azaltma eğilimleri, kentsel mekânda kimlik mekânlarının sembolik kontrolü. Bu çan kulesi tam da bu politik gündemin ortasında bir hedef hâline gelmiş; çanın sesi susturulurken Ermeni cemaatinin kentsel hafızadaki yeri de sessizleştirilmiştir. Bu sessizleştirme salt mekânsal değildir; aynı zamanda kültürel varlığa dair bir “kamusal unutma” mekanizmasının parçasıdır.
Bir yüzyıl sonra Surp Giragos’un tarihsel döngüsü başka bir politik bağlamda yeniden kırılmaya uğramıştır. 2015–2016 yıllarında Sur ilçesi, devlet ile silahlı Kürt gruplar arasındaki çatışmanın yoğunlaştığı bir alan hâline gelmiştir. Bu çatışmanın mekânsal etkileri yalnızca fiziksel tahribatla sınırlı kalmamış; aynı zamanda çok kültürlü hafıza mekânlarının yeniden yok olma riskiyle yüzleşmesine yol açmıştır. Surp Giragos’un bu dönemde aldığı hasar birkaç katmanlı bir politik gerilimi ortaya çıkarır: çatışmanın kentsel mekânda yarattığı yıkımın tüm topluluklara eşit mesafede olmadığı. Çok kültürlü hafızanın taşıyıcılarının bir kez daha zarar görmesi tesadüf değildir.
Çatışma alanının tarihsel çok kültürlü merkezlerde yoğunlaşması, bu mekânları politik güç mücadelelerinin sembolik zeminine dönüştürmüştür. Surp Giragos’un aldığı hasar, devlet ile yerel toplumlar arasında tarihsel olarak süregelen hafıza ve kimlik müzakerelerinin mekâna yansıyan bir tezahürü olarak okunabilir. Yani çan kulesinin bir asır önce politik nedenlerle yıktırılmasıyla Sur’daki çatışma sırasında kilisenin zarar görmesi arasında tarihsel bir süreklilik vardır: her iki olay da kültürel mekânların politik süreçlerde pasif nesneler değil, aktif mücadele alanları olduğunu gösterir.
Yapıya bir de dijital görünürlüğüne bakarak analiz edilmesi: Instagram’da Surp Giragos Kilisesi konum etiketi altında önemli miktarda paylaşıma konu oluyor. Analizde farklı konum etiketleriyle binlerce paylaşım yapılmış (~3.287 paylaşım). Bu paylaşım yoğunluğu kilisenin sosyal medya kullanıcıları nezdinde estetik, tarihî ve sembolik bir cazibe merkezi olduğunu açıkça ortaya koyuyor.
Instagram gönderilerinde hem mimari detaylara hem de ruhani atmosferin vurgulandığı paylaşımlar bulunuyor. Bu da mekânın çok katmanlı bir algıyla tüketildiğini gösteriyor: bazı kullanıcılar kiliseyi fotoğraf mekânı olarak kullanıyor (mimari vurgulu paylaşımlar), bazıları içinse kilise bir anı mekânı ve manevi bir durak (duygusal ve hikâye odaklı içerikler). Paylaşımların bu çeşitliliği Surp Giragos’un Instagram’da hem bir “turistik durak” hem de bir “hafıza mekânı” olarak işlev gördüğünü göstermektedir.
Google Maps değerlendirmeleri ve Instagram paylaşımları Surp Giragos’un kentin katmanlı kimliğinin dijital bir yansıması hâline geldiğini göstermektedir. Bu yapı fiziksel olarak kent belleğinde bir anıt işlevi görürken; sosyal medyada da toplumsal hafızanın paylaşıldığı bir odaktır. Yeniden restorasyon ve açılış sürecinden sonra Instagram ve harita platformlarında tekrar görünür hâle gelmek Surp Giragos’un fiziksel olarak onarılmasının yanı sıra dijital ortamda da “yeniden var olma” pratiğinin bir parçasıdır.
Bu, hafıza politikalarında dijital araçların nasıl kullanılabileceğine dair güçlü bir örnek sunar. Google Maps ve Instagram verilerinin analizi Surp Giragos Kilisesi’nin yalnızca fiziksel bir miras öğesi olmadığını, aynı zamanda dijital çağda yeniden üretilen bir hafıza mekânı olduğunu ortaya koyar. Bu yapı kentsel kimlik, toplumsal tanıma ve kültürel miras politikalarının kesişim noktasında aktif bir sembol olarak varlığını sürdürmektedir. Akademik bir bağlamda bu veriler Surp Giragos’un “sayısal hâl”ine dair içgörüler sunmakta ve gelecekteki politika, koruma ve toplumsal bellek projeleri için stratejik bir referans noktası oluşturmaktadır.
